1
Μετὰ ταῦτα ἀπῆλθεν ὁ Ἰησοῦς πέραν τῆς θαλάσσης τῆς Γαλιλαίας τῆς Τιβεριάδος.
Después de esto, Jesús se fue al otro lado del mar de Galilea, que es el de Tiberias.
nota
2
ἠκολούθει δὲ αὐτῷ ὄχλος πολύς, ὅτι ἐθεώρουν τὰ σημεῖα ἃ ἐποίει ἐπὶ τῶν ἀσθενούντων.
Y le seguía una gran multitud, porque veían las señales que hacía en los enfermos.
nota
3
ἀνῆλθεν δὲ εἰς τὸ ὄρος Ἰησοῦς, καὶ ἐκεῖ ἐκάθητο μετὰ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ.
Y subió Jesús al monte, y se sentó allí con sus discípulos.
nota
4
ἦν δὲ ἐγγὺς τὸ πάσχα, ἡ ἑορτὴ τῶν Ἰουδαίων.
Y estaba cerca la pascua, la fiesta de los judíos.
nota
5
ἐπάρας οὖν τοὺς ὀφθαλμοὺς ὁ Ἰησοῦς καὶ θεασάμενος ὅτι πολὺς ὄχλος ἔρχεται πρὸς αὐτὸν λέγει πρὸς Φίλιππον· Πόθεν ἀγοράσωμεν ἄρτους ἵνα φάγωσιν οὗτοι;
Entonces Jesús, alzando los ojos y viendo que una gran multitud venía a él, dijo a Felipe:
«¿Dónde compraremos pan para que coman estos?»nota
6
τοῦτο δὲ ἔλεγεν πειράζων αὐτόν, αὐτὸς γὰρ ᾔδει τί ἔμελλεν ποιεῖν.
Pero decía esto para probarlo, porque él sabía lo que iba a hacer.
nota
7
ἀπεκρίθη αὐτῷ Φίλιππος· Διακοσίων δηναρίων ἄρτοι οὐκ ἀρκοῦσιν αὐτοῖς ἵνα ἕκαστος βραχύ τι λάβῃ.
Felipe le respondió: «Doscientos denarios de pan no bastarían para que cada uno de ellos tomase un poco.»
nota
8
λέγει αὐτῷ εἷς ἐκ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, Ἀνδρέας ὁ ἀδελφὸς Σίμωνος Πέτρου·
Uno de sus discípulos, Andrés, hermano de Simón Pedro, le dijo:
nota
9
Ἔστιν παιδάριον ὧδε ὃς ἔχει πέντε ἄρτους κριθίνους καὶ δύο ὀψάρια· ἀλλὰ ταῦτα τί ἐστιν εἰς τοσούτους;
«Aquí hay un muchacho que tiene cinco panes de cebada y dos pececillos; ¿pero qué es esto para tantos?»
nota
10
εἶπεν ὁ Ἰησοῦς· Ποιήσατε τοὺς ἀνθρώπους ἀναπεσεῖν. ἦν δὲ χόρτος πολὺς ἐν τῷ τόπῳ. ἀνέπεσαν οὖν οἱ ἄνδρες τὸν ἀριθμὸν ὡς πεντακισχίλιοι.
Jesús dijo:
«Haced recostar a la gente.» Había mucha hierba en aquel lugar; se recostaron, pues, los hombres, en número como de cinco mil.
nota
11
ἔλαβεν οὖν τοὺς ἄρτους ὁ Ἰησοῦς καὶ εὐχαριστήσας διέδωκεν τοῖς ἀνακειμένοις, ὁμοίως καὶ ἐκ τῶν ὀψαρίων ὅσον ἤθελον.
Y tomó Jesús los panes, y habiendo dado gracias, los repartió a los que estaban recostados; asimismo de los peces, cuanto querían.
nota
12
ὡς δὲ ἐνεπλήσθησαν λέγει τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ· Συναγάγετε τὰ περισσεύσαντα κλάσματα, ἵνα μή τι ἀπόληται.
Y cuando se saciaron, dijo a sus discípulos:
«Recoged los pedazos que sobraron, para que no se pierda nada.»nota
13
συνήγαγον οὖν, καὶ ἐγέμισαν δώδεκα κοφίνους κλασμάτων ἐκ τῶν πέντε ἄρτων τῶν κριθίνων ἃ ἐπερίσσευσαν τοῖς βεβρωκόσιν.
Los recogieron, pues, y llenaron doce cestas de pedazos de los cinco panes de cebada, que sobraron a los que habían comido.
nota
14
οἱ οὖν ἄνθρωποι ἰδόντες ὃ ἐποίησεν σημεῖον ἔλεγον ὅτι Οὗτός ἐστιν ἀληθῶς ὁ προφήτης ὁ ἐρχόμενος εἰς τὸν κόσμον.
Al ver la gente la señal que había hecho, decían: «Este es verdaderamente el
profeta que había de venir al mundo.»
nota
15
Ἰησοῦς οὖν γνοὺς ὅτι μέλλουσιν ἔρχεσθαι καὶ ἁρπάζειν αὐτὸν ἵνα ποιήσωσιν βασιλέα ἀνεχώρησεν πάλιν εἰς τὸ ὄρος αὐτὸς μόνος.
Sabiendo Jesús que iban a venir para apoderarse de él y hacerlo
rey, volvió a retirarse al monte él solo.
nota
16
Ὡς δὲ ὀψία ἐγένετο κατέβησαν οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ ἐπὶ τὴν θάλασσαν,
Al atardecer, descendieron sus discípulos al mar,
nota
17
καὶ ἐμβάντες εἰς πλοῖον ἤρχοντο πέραν τῆς θαλάσσης εἰς Καφαρναούμ. καὶ σκοτία ἤδη ἐγεγόνει καὶ οὔπω ἐληλύθει πρὸς αὐτοὺς ὁ Ἰησοῦς,
y entrando en una barca, se dirigían al otro lado del mar hacia Capernaum. Ya había oscurecido, y Jesús no había venido a ellos.
nota
18
ἥ τε θάλασσα ἀνέμου μεγάλου πνέοντος διεγείρετο
Y el mar se embravecía porque soplaba un gran viento.
nota
19
ἐληλακότες οὖν ὡς σταδίους εἴκοσι πέντε ἢ τριάκοντα θεωροῦσιν τὸν Ἰησοῦν περιπατοῦντα ἐπὶ τῆς θαλάσσης καὶ ἐγγὺς τοῦ πλοίου γινόμενον, καὶ ἐφοβήθησαν.
Cuando habían remado como veinticinco o treinta estadios, vieron a Jesús que andaba sobre el mar y se acercaba a la barca, y tuvieron miedo.
nota
20
ὁ δὲ λέγει αὐτοῖς· Ἐγώ εἰμι, μὴ φοβεῖσθε.
Pero él les dijo:
«Yo soy; no temáis.»nota
21
ἤθελον οὖν λαβεῖν αὐτὸν εἰς τὸ πλοῖον, καὶ εὐθέως ἐγένετο τὸ πλοῖον ἐπὶ τῆς γῆς εἰς ἣν ὑπῆγον.
Entonces quisieron recibirlo en la barca, y en seguida la barca llegó a la tierra adonde iban.
nota
22
Τῇ ἐπαύριον ὁ ὄχλος ὁ ἑστηκὼς πέραν τῆς θαλάσσης εἶδον ὅτι πλοιάριον ἄλλο οὐκ ἦν ἐκεῖ εἰ μὴ ἕν καὶ ὅτι οὐ συνεισῆλθεν τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ ὁ Ἰησοῦς εἰς τὸ πλοῖον ἀλλὰ μόνοι οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ ἀπῆλθον·
Al día siguiente, la multitud que estaba al otro lado del mar vio que no había allí sino una barca, y que Jesús no había entrado en ella con sus discípulos, sino que sus discípulos se habían ido solos.
nota
23
ἀλλὰ ἦλθεν πλοιάρια ἐκ Τιβεριάδος ἐγγὺς τοῦ τόπου ὅπου ἔφαγον τὸν ἄρτον εὐχαριστήσαντος τοῦ κυρίου.
Pero otras barcas habían llegado de Tiberias, cerca del lugar donde habían comido el pan después de haber dado gracias el Señor.
nota
24
ὅτε οὖν εἶδεν ὁ ὄχλος ὅτι Ἰησοῦς οὐκ ἔστιν ἐκεῖ οὐδὲ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, ἐνέβησαν αὐτοὶ εἰς τὰ πλοιάρια καὶ ἦλθον εἰς Καφαρναοὺμ ζητοῦντες τὸν Ἰησοῦν.
Cuando vio, pues, la gente que Jesús no estaba allí, ni sus discípulos, entraron ellos mismos en las barcas y fueron a Capernaum, buscando a Jesús.
nota
25
Καὶ εὑρόντες αὐτὸν πέραν τῆς θαλάσσης εἶπον αὐτῷ· Ῥαββί, πότε ὧδε γέγονας;
Y hallándolo al otro lado del mar, le dijeron: «Rabino, ¿cuándo llegaste acá?»
nota
26
ἀπεκρίθη αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς καὶ εἶπεν· Ἀμὴν ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ζητεῖτέ με οὐχ ὅτι εἴδετε σημεῖα ἀλλʼ ὅτι ἐφάγετε ἐκ τῶν ἄρτων καὶ ἐχορτάσθητε·
Jesús les respondió:
«De cierto, de cierto os digo, me buscáis no porque habéis visto señales, sino porque comisteis el pan y os saciasteis.nota
27
ἐργάζεσθε μὴ τὴν βρῶσιν τὴν ἀπολλυμένην ἀλλὰ τὴν βρῶσιν τὴν μένουσαν εἰς ζωὴν αἰώνιον, ἣν ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ὑμῖν δώσει, τοῦτον γὰρ ὁ πατὴρ ἐσφράγισεν ὁ θεός.
Trabajad no por la comida que perece, sino por la comida que a vida eterna permanece, la cual el Hijo del Hombre os dará; porque a este señaló Dios el Padre.»nota
28
εἶπον οὖν πρὸς αὐτόν· Τί ποιῶμεν ἵνα ἐργαζώμεθα τὰ ἔργα τοῦ θεοῦ;
Entonces le dijeron: «¿Qué debemos hacer para poner por obra las obras de Dios?»
nota
29
ἀπεκρίθη ὁ Ἰησοῦς καὶ εἶπεν αὐτοῖς· Τοῦτό ἐστιν τὸ ἔργον τοῦ θεοῦ ἵνα πιστεύητε εἰς ὃν ἀπέστειλεν ἐκεῖνος.
Respondió Jesús y les dijo:
«Esta es la obra de Dios, que creáis en el que él ha enviado.»nota
30
εἶπον οὖν αὐτῷ· Τί οὖν ποιεῖς σὺ σημεῖον, ἵνα ἴδωμεν καὶ πιστεύσωμέν σοι; τί ἐργάζῃ;
Le dijeron entonces: «¿Qué señal, pues, haces tú, para que veamos y te creamos? ¿Qué obra haces?
nota
31
οἱ πατέρες ἡμῶν τὸ μάννα ἔφαγον ἐν τῇ ἐρήμῳ, καθώς ἐστιν γεγραμμένον· Ἄρτον ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ἔδωκεν αὐτοῖς φαγεῖν.
Nuestros padres comieron el maná en el desierto, como está escrito: «Pan del cielo les dio a comer.»»
nota
32
εἶπεν οὖν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Ἀμὴν ἀμὴν λέγω ὑμῖν, οὐ Μωϋσῆς δέδωκεν ὑμῖν τὸν ἄρτον ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, ἀλλʼ ὁ πατήρ μου δίδωσιν ὑμῖν τὸν ἄρτον ἐκ τοῦ οὐρανοῦ τὸν ἀληθινόν·
Y Jesús les dijo:
«De cierto, de cierto os digo, no os dio Moisés el pan del cielo, mas mi Padre os da el verdadero pan del cielo.nota
33
ὁ γὰρ ἄρτος τοῦ θεοῦ ἐστιν ὁ καταβαίνων ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καὶ ζωὴν διδοὺς τῷ κόσμῳ.
Porque el pan de Dios es aquel que descendió del cielo y da vida al mundo.»nota
34
εἶπον οὖν πρὸς αὐτόν· Κύριε, πάντοτε δὸς ἡμῖν τὸν ἄρτον τοῦτον.
Le dijeron: «Señor, danos siempre este pan.»
nota
35
Εἶπεν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος τῆς ζωῆς· ὁ ἐρχόμενος πρὸς ἐμὲ οὐ μὴ πεινάσῃ, καὶ ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ οὐ μὴ διψήσει πώποτε.
Jesús les dijo:
«Yo soy el pan de vida; el que a mí viene, nunca tendrá hambre, y el que en mí cree, no tendrá sed jamás.nota
36
ἀλλʼ εἶπον ὑμῖν ὅτι καὶ ἑωράκατέ με καὶ οὐ πιστεύετε.
Mas os he dicho que aunque me habéis visto, no creéis.nota
37
πᾶν ὃ δίδωσίν μοι ὁ πατὴρ πρὸς ἐμὲ ἥξει, καὶ τὸν ἐρχόμε ον πρός με οὐ μὴ ἐκβάλω ἔξω,
Todo lo que el Padre me da, vendrá a mí; y al que a mí viene, no lo echo fuera,nota
38
ὅτι καταβέβηκα ἀπὸ τοῦ οὐρανοῦ οὐχ ἵνα ποιῶ τὸ θέλημα τὸ ἐμὸν ἀλλὰ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με·
porque he descendido del cielo, no para hacer mi voluntad, sino la voluntad del que me envió.nota
39
τοῦτο δέ ἐστιν τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με ἵνα πᾶν ὃ δέδωκέν μοι μὴ ἀπολέσω ἐξ αὐτοῦ ἀλλὰ ἀναστήσω αὐτὸ τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ.
Y esta es la voluntad del que me envió: que de todo lo que me diere, no pierda yo nada, sino que lo resucite en el día postrero.nota
40
τοῦτο γάρ ἐστιν τὸ θέλημα τοῦ πατρός μου ἵνα πᾶς ὁ θεωρῶν τὸν υἱὸν καὶ πιστεύων εἰς αὐτὸν ἔχῃ ζωὴν αἰώνιον, καὶ ἀναστήσω αὐτὸν ἐγὼ τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ.
Porque esta es la voluntad de mi Padre: que todo aquel que ve al Hijo, y cree en él, tenga vida eterna; y yo lo resucitaré en el día postrero.»nota
41
Ἐγόγγυζον οὖν οἱ Ἰουδαῖοι περὶ αὐτοῦ ὅτι εἶπεν· Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ὁ καταβὰς ἐκ τοῦ οὐρανοῦ,
Murmuraban entonces de él los judíos, porque había dicho: «Yo soy el pan que descendió del cielo.»
nota
42
καὶ ἔλεγον· Οὐχ οὗτός ἐστιν Ἰησοῦς ὁ υἱὸς Ἰωσήφ, οὗ ἡμεῖς οἴδαμεν τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρα; πῶς νῦν λέγει ὅτι Ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβέβηκα;
Y decían: «¿No es este Jesús, el hijo de José, cuyo padre y madre nosotros conocemos? ¿Cómo, pues, dice este: «Del cielo he descendido»?»
nota
43
ἀπεκρίθη Ἰησοῦς καὶ εἶπεν αὐτοῖς· Μὴ γογγύζετε μετʼ ἀλλήλων.
Respondió entonces Jesús y les dijo:
«No murmuréis entre vosotros.nota
44
οὐδεὶς δύναται ἐλθεῖν πρός με ἐὰν μὴ ὁ πατὴρ ὁ πέμψας με ἑλκύσῃ αὐτόν, κἀγὼ ἀναστήσω αὐτὸν ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ.
Ninguno puede venir a mí, si el Padre que me envió no lo trajere; y yo lo resucitaré en el día postrero.nota
45
ἔστιν γεγραμμένον ἐν τοῖς προφήταις· Καὶ ἔσονται πάντες διδακτοὶ θεοῦ· πᾶς ὁ ἀκούσας παρὰ τοῦ πατρὸς καὶ μαθὼν ἔρχεται πρὸς ἐμέ
Escrito está en los profetas: «Y serán todos enseñados por Dios.» Así, todo aquel que oyó al Padre y aprendió de él, viene a mí —nota
46
οὐχ ὅτι τὸν πατέρα ἑώρακέν τις εἰ μὴ ὁ ὢν παρὰ τοῦ θεοῦ, οὗτος ἑώρακεν τὸν πατέρα.
no que alguno haya visto al Padre, sino aquel que vino de Dios; este ha visto al Padre.nota
47
ἀμὴν ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὁ πιστεύων ἔχει ζωὴν αἰώνιον.
De cierto, de cierto os digo: El que cree en mí tiene vida eterna.nota
48
ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος τῆς ζωῆς·
Yo soy el pan de vida.nota
49
οἱ πατέρες ὑμῶν ἔφαγον ἐν τῇ ἐρήμῳ τὸ μάννα καὶ ἀπέθανον·
Vuestros padres comieron el maná en el desierto, y murieron.nota
50
οὗτός ἐστιν ὁ ἄρτος ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβαίνων ἵνα τις ἐξ αὐτοῦ φάγῃ καὶ μὴ ἀποθάνῃ·
Este es el pan que desciende del cielo, para que el que de él come, no muera.nota
51
ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ὁ ζῶν ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβάς· ἐάν τις φάγῃ ἐκ τούτου τοῦ ἄρτου ζήσει εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ ὁ ἄρτος δὲ ὃν ἐγὼ δώσω ἡ σάρξ μού ἐστιν ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου ζωῆς.
Yo soy el pan vivo que descendió del cielo; si alguno comiere de este pan, vivirá para siempre; y el pan que yo daré es mi carne, la cual yo daré por la vida del mundo.»nota
52
Ἐμάχοντο οὖν πρὸς ἀλλήλους οἱ Ἰουδαῖοι λέγοντες· Πῶς δύναται οὗτος ἡμῖν δοῦναι τὴν σάρκα αὐτοῦ φαγεῖν;
Entonces los judíos contendían entre sí, diciendo: «¿Cómo puede este darnos a comer su carne?»
nota
53
εἶπεν οὖν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Ἀμὴν ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ἐὰν μὴ φάγητε τὴν σάρκα τοῦ υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου καὶ πίητε αὐτοῦ τὸ αἷμα, οὐκ ἔχετε ζωὴν ἐν ἑαυτοῖς.
Jesús les dijo:
«De cierto, de cierto os digo: Si no coméis la carne del Hijo del Hombre, y bebéis su sangre, no tenéis vida en vosotros.nota
54
ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα καὶ πίνων μου τὸ αἷμα ἔχει ζωὴν αἰώνιον, κἀγὼ ἀναστήσω αὐτὸν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ.
El que come mi carne y bebe mi sangre, tiene vida eterna; y yo lo resucitaré en el día postrero.nota
55
ἡ γὰρ σάρξ μου ἀληθής ἐστι βρῶσις, καὶ τὸ αἷμά μου ἀληθής ἐστι πόσις.
Porque mi carne es verdadera comida, y mi sangre es verdadera bebida.nota
56
ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα καὶ πίνων μου τὸ αἷμα ἐν ἐμοὶ μένει κἀγὼ ἐν αὐτῷ.
El que come mi carne y bebe mi sangre, en mí permanece, y yo en él.nota
57
καθὼς ἀπέστειλέν με ὁ ζῶν πατὴρ κἀγὼ ζῶ διὰ τὸν πατέρα, καὶ ὁ τρώγων με κἀκεῖνος ζήσει διʼ ἐμέ.
Como me envió el Padre viviente, y yo vivo por el Padre, asimismo el que me come, también vivirá por mí.nota
58
οὗτός ἐστιν ὁ ἄρτος ὁ ἐξ οὐρανοῦ καταβάς, οὐ καθὼς ἔφαγον οἱ πατέρες καὶ ἀπέθανον· ὁ τρώγων τοῦτον τὸν ἄρτον ζήσει εἰς τὸν αἰῶνα.
Este es el pan que descendió del cielo; no como vuestros padres comieron el maná, y murieron; el que come este pan, vivirá para siempre.»nota
59
ταῦτα εἶπεν ἐν συναγωγῇ διδάσκων ἐν Καφαρναούμ.
Estas cosas dijo en la sinagoga, enseñando en Capernaum.
nota
60
Πολλοὶ οὖν ἀκούσαντες ἐκ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ εἶπαν· Σκληρός ἐστιν ὁ λόγος οὗτος· τίς δύναται αὐτοῦ ἀκούειν;
Al oírlas, muchos de sus discípulos dijeron: «
Dura es esta palabra; ¿quién la puede oír?»
nota
61
εἰδὼς δὲ ὁ Ἰησοῦς ἐν ἑαυτῷ ὅτι γογγύζουσιν περὶ τούτου οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ εἶπεν αὐτοῖς· Τοῦτο ὑμᾶς σκανδαλίζει;
Sabiendo Jesús en sí mismo que sus discípulos murmuraban de esto, les dijo:
«¿Esto os ofende?nota
62
ἐὰν οὖν θεωρῆτε τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἀναβαίνοντα ὅπου ἦν τὸ πρότερον;
¿Pues qué si viereis al Hijo del Hombre subir adonde estaba primero?nota
63
τὸ πνεῦμά ἐστιν τὸ ζῳοποιοῦν, ἡ σὰρξ οὐκ ὠφελεῖ οὐδέν· τὰ ῥήματα ἃ ἐγὼ λελάληκα ὑμῖν πνεῦμά ἐστιν καὶ ζωή ἐστιν.
El espíritu es el que da vida; la carne para nada aprovecha; las palabras que yo os he hablado son espíritu y son vida.nota
64
ἀλλὰ εἰσὶν ἐξ ὑμῶν τινες οἳ οὐ πιστεύουσιν. ᾔδει γὰρ ἐξ ἀρχῆς ὁ Ἰησοῦς τίνες εἰσὶν οἱ μὴ πιστεύοντες καὶ τίς ἐστιν ὁ παραδώσων αὐτόν.
Pero hay algunos de vosotros que no creéis.» Porque Jesús sabía desde el principio quiénes eran los que no creían, y quién lo había de entregar.
nota
65
καὶ ἔλεγεν· Διὰ τοῦτο εἴρηκα ὑμῖν ὅτι οὐδεὶς δύναται ἐλθεῖν πρός με ἐὰν μὴ ᾖ δεδομένον αὐτῷ ἐκ τοῦ πατρός
Y dijo:
«Por eso os he dicho que ninguno puede venir a mí, si no le fuere dado del Padre.»nota
66
Ἐκ τούτου πολλοὶ ἐκ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ ἀπῆλθον εἰς τὰ ὀπίσω καὶ οὐκέτι μετʼ αὐτοῦ περιεπάτουν.
Desde entonces muchos de sus discípulos
volvieron atrás, y ya no andaban con él.
nota
67
εἶπεν οὖν ὁ Ἰησοῦς τοῖς δώδεκα· Μὴ καὶ ὑμεῖς θέλετε ὑπάγειν;
Dijo entonces Jesús a los doce:
«¿Queréis acaso iros también vosotros?»nota
68
ἀπεκρίθη αὐτῷ Σίμων Πέτρος· Κύριε, πρὸς τίνα ἀπελευσόμεθα; ῥήματα ζωῆς αἰωνίου ἔχεις,
Le respondió Simón Pedro: «Señor, ¿a quién iremos? Tú tienes
palabras de vida eterna,
nota
69
καὶ ἡμεῖς πεπιστεύκαμεν καὶ ἐγνώκαμεν ὅτι σὺ εἶ ὁ ἅγιος τοῦ θεοῦ
y nosotros hemos creído y conocemos que tú eres el
Santo de Dios.»
nota
70
ἀπεκρίθη αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Οὐκ ἐγὼ ὑμᾶς τοὺς δώδεκα ἐξελεξάμην; καὶ ἐξ ὑμῶν εἷς διάβολός ἐστιν.
Jesús les respondió:
«¿No os he escogido yo a vosotros los doce, y uno de vosotros es diablo?»nota
71
ἔλεγεν δὲ τὸν Ἰούδαν Σίμωνος Ἰσκαριώτου οὗτος γὰρ ἔμελλεν παραδιδόναι αὐτόν, εἷς ἐκ τῶν δώδεκα.
Hablaba de Judas Iscariote, hijo de Simón, porque este, uno de los doce, era el que lo iba a entregar.
nota
Notas del traductor
«Y estaba cerca la pascua, la fiesta de los judíos»
(v. 4) es una de las pocas marcas explícitas de Pascua en este Evangelio (2:13, 6:4, y
11:55/12:1 antes de la última en 13:1) — la costura que permite contar
aproximadamente tres años de ministerio entre la primera Pascua en Jerusalén y
la última. También pone en el calendario, antes de que se parta un solo pan, la
fiesta que definirá el discurso que sigue: una comida, pan, un cuerpo entregado.
⚠ Las dos reacciones de la multitud a la señal (vv. 14-15) van en la misma
dirección y la sobrepasan: «el profeta que había de venir» recurre a
la promesa de Deuteronomio 18:15 de un profeta como Moisés (el mismo texto que Pedro citará directamente en Hechos 3), y de ahí
es un paso corto a tratar de hacerlo rey por la fuerza — un título
del que Jesús se retira en vez de aceptarlo, solo, subiendo a un monte, justo donde
este mismo Evangelio lo tendrá después aceptando un tipo de reinado muy
distinto (18:36-37).
«Yo soy; no temáis» (v. 20) traduce egō eimi,
las mismas dos palabras que este Evangelio deja en otros lugares sin predicado, como
afirmación absoluta de autoidentificación divina (8:58, 18:5-6). En el
contexto de este versículo es simplemente la manera corriente en que un hablante
griego diría «soy yo» — una tripulación asustada necesita
identificación, no teología, en la oscuridad. ⚠ Si Juan quiere que sus
lectores oigan también el registro más profundo, en un lago de noche con el
viento en contra, es una pregunta real que la gramática sola no resuelve; este
Evangelio ya ha mostrado la costumbre de dejar que palabras corrientes carguen un segundo
sentido más pesado (el «agua viva» de 4:10, el «nacer de
nuevo/de arriba» de 3:3), que es precisamente la razón por la que la pregunta
merece hacerse aquí.
La aritmética de la multitud (vv. 22-24) es curiosamente precisa para un detalle
que no cumple ninguna función narrativa salvo hacer un punto teológico: contaron
las barcas, saben que Jesús no salió en ninguna, y aun así no pueden
explicar cómo está ahora en Capernaum — el caminar sobre el mar queda
confirmado de refilón, por gente que nunca lo vio ocurrir y solo suma lo que no le
cuadra.
«Trabajad no por la comida que perece» (v. 27) redirige a
una multitud que volvió por más pan, no por más sentido — la misma
multitud a la que Jesús acababa de decir, sin rodeos, que se perdieron la
señal por completo y solo querían una segunda comida (v. 26). «Esta es
la obra de Dios, que creáis» (v. 29) responde a su propia pregunta sobre
«obras» (plural, v. 28) con un solo verbo: no una lista, un solo acto.
⚠ La multitud pide una señal después de haber recibido ya
una, y recurre al mismo precedente que la propia historia de Israel ofrece: el maná
en el desierto (v. 31, citando el Salmo 78:24, que a su vez recuerda Éxodo 16
— el capítulo que dedicó sus propias seis notas exactamente a este pan,
incluido el juego de palabras escondido en su nombre hebreo, man, «¿qué
es esto?»). La respuesta de Jesús corrige la atribución antes que
cualquier otra cosa: no fue Moisés quien lo dio, sino el Padre, y no en pasado
— «mi Padre os da el verdadero pan» (v. 32), en presente,
todavía ocurriendo.
«Yo soy el pan de vida» (v. 35) es el primero de los siete
dichos egō eimi de este Evangelio construidos con un predicado expreso — el
pan de vida, la luz del mundo, la puerta, el buen pastor, la resurrección y la vida,
el camino/la verdad/la vida, la vid verdadera — una serie que este capítulo
abre y que el resto del libro completa uno por uno.
⚠ «Resucitarlo en el día postrero» (v. 39) es
la primera de cuatro apariciones casi idénticas de esta misma cláusula en un
solo capítulo (v. 39, v. 40, v. 44, y de nuevo en el v. 54) — un estribillo
repetido con más densidad aquí que en ningún otro lugar del Evangelio,
cerrando cuatro movimientos distintos del discurso sobre la misma nota, como si el
sermón volviera una y otra vez a lo único que no dejará que la
multitud olvide.
El murmurar de los judíos (v. 41) usa la misma raíz que
cayó nueve veces en Éxodo 16 por la queja de Israel contra Moisés por
— precisamente — el mismo pan. Una multitud alimentada milagrosamente murmura
contra quien la alimentó; el patrón se repite catorce siglos después
con el verbo idéntico.
«Serán todos enseñados por Dios» (v. 45)
recurre a la promesa de Isaías 54:13 de una Jerusalén restaurada donde cada
hijo es discípulo del propio Dios — citada aquí como ya en marcha, en
medio de un argumento sobre pan, a la gente a quien se le hizo la profecía.
⚠ El giro es la última cláusula del v. 51. Todo lo
anterior puede oírse como una metáfora bastante convencional — el pan
representando la enseñanza, la sabiduría, la Torá misma, imágenes
ya conocidas en el pensamiento judío. «El pan que yo daré por la vida
del mundo es mi carne» no se resuelve tan fácilmente en
metáfora, y el texto marca el cambio: es exactamente aquí, en esta frase,
donde el público deja de simplemente murmurar (v. 41) y empieza a discutir entre
sí sobre qué podría querer decir (v. 52).
⚠ El griego cambia su verbo para «comer» en el v. 54, y no
vuelve atrás. Toda aparición de comer hasta este punto usa
phagein/esthío, el verbo corriente y neutro para comer (vv. 5, 23, 26, 31,
49-53). Desde el v. 54 en adelante, seis veces seguidas (vv. 54, 56, 57, 58), Juan cambia a
trógō — una palabra más tosca y física, propiamente
«roer, masticar», usada en otros lugares de animales alimentándose. Esta
traducción lo vierte como roe para mantener audible la palabra
más dura, donde las versiones castellanas casi siempre aplanan los dos verbos griegos
al mismo «comer». El cambio de vocabulario sigue exactamente el cambio de
escándalo: cuanto más literal y físico se vuelve el lenguaje, más
público pierde.
La escena queda anclada, casi de pasada, a un lugar real: «en la sinagoga…
en Capernaum» (v. 59) — el pueblo que este Evangelio ya había hecho la
base de operaciones de Jesús (2:12), ahora escenario de su enseñanza más
dura.
⚠ Este es el momento que la nota final del capítulo 5 ya
anunció que esperaba aquí: el primer punto de este Evangelio donde
algunos de los propios discípulos de Jesús — no forasteros, no fariseos
hostiles, gente que había estado caminando con él — lo escuchan y
se vuelven atrás (v. 66). Nada se retracta ni se suaviza para
retenerlos; los vv. 61-65 repiten la misma afirmación en términos más
duros, no más fáciles, terminando con la misma línea cercana a la
predestinación que abrió toda esta sección (v. 44, v. 65: nadie viene
si no le es dado/atraído por el Padre).
«Dura es esta palabra» (v. 60, sklēros ho logos
houtos) es el veredicto de los propios discípulos, no del narrador;
sklēros es la palabra para algo literalmente duro o áspero — la
misma raíz detrás de «esclerosis» en castellano.
«¿Esto os ofende?» (v. 61, skandalizēi) nombra la
reacción con precisión: no confusión sino escándalo, una piedra
de tropiezo con la que chocan, no un acertijo que no pueden resolver.
⚠ RV60 mantiene el versículo 60 casi
literal, «dura es esta palabra»; NVI lo
parafrasea a «esta enseñanza es muy difícil» — la misma
dureza, un registro más explicativo.
Versículos 67–71 · a quién iremos — y un título en el que el estante no coincide
«Señor, ¿a quién iremos? Tú tienes palabras de
vida eterna» (v. 68) no es una respuesta a la enseñanza dura —
Pedro no pretende entenderla mejor que los discípulos que se fueron. Es una
confesión de que no hay ningún otro lugar que valga la pena, ofrecida por
alguien que se queda sin haber resuelto la dificultad.
⚠ El título de Jesús en el v. 69 es una autentica cuestión
textual, no solo una decisión de traducción. RV60 lee «el Cristo, el Hijo del Dios viviente» — a juego
casi palabra por palabra con la famosa confesión de Pedro en Mateo 16:16. NVI lee en cambio «el Santo de Dios», la lectura
más antigua y mejor atestiguada — y la más difícil de explicar
como cambio posterior, ya que un copista armonizando hacia la famosa línea de los
sinópticos es un accidente mucho más probable que uno que se aleje de ella. En
inglés el reparto es el mismo: KJV sigue la lectura
bizantina; ASV, NIV y ESV leen «el Santo de Dios». Esta traducción
sigue el texto más antiguo.
El capítulo que abrió con pan de sobra para cinco mil cierra con un hombre
revelado como un diablo (v. 70) — escogido, presente, todavía
uno de los doce, nombrado solo en el propio apunte del narrador (v. 71) y no por
Jesús en el momento.
Patrones que vale llevar adelante.
⚠ Decisiones tomadas. Trógō (vv. 54, 56, 57,
58) traducido roe en vez de fundirse en el mismo «come» que
phagein antes en el capítulo, para que la propia escalada del griego siga
visible en español. Egō eimi (v. 20, v. 35, v. 48, v. 51) mantenido
como el simple «yo soy», con predicado donde el griego lo tiene y sin él
donde no lo tiene. Y «el Santo de Dios» (v. 69) sigue el texto más
antiguo frente al bizantino «el Cristo, el Hijo del Dios viviente», señalado
por completo en la nota del propio versículo y no adoptado en silencio.
Ecos pagados. Los discípulos que se vuelven atrás (v. 66)
es exactamente lo que la nota final del capítulo 5
anunció que esperaba en este capítulo, por número, antes de que se
tradujera. El maná de Éxodo 16, citado directamente en el v. 31 y respondido
en los vv. 49-51 con un pan vivo que no deja muertos a quienes lo comen en el desierto. Y
goggýzō, murmurar (v. 41, v. 43, v. 61) — la misma raíz
que Israel usó contra Moisés por la misma sustancia, catorce siglos antes.
Ecos plantados. Los siete dichos egō eimi con predicado,
abiertos aquí en el v. 35 con el pan y completados uno por uno en el resto del
libro. «Resucitado en el día postrero» (vv. 39, 40, 44,
54), un estribillo al que este Evangelio volverá en 11:24. Y Judas, nombrado por
primera vez como quien lo entregará (v. 71) — un hecho que el lector lleva
ahora a cada escena en que aparece de aquí en adelante.
⚠ Dejado abierto a propósito. Si egō eimi
en el v. 20 quiere cargar su sentido más pesado y absoluto o es simplemente
autoidentificación idiomática en la oscuridad — la biblioteca plantea
la pregunta y no la resuelve solo con la elección de traducción. Y qué
tan literalmente se quiso el «comer» de los vv. 53-58 — sacramental,
puramente figurado, o algo que ni el propio público de este capítulo
tenía que resolver del todo, ya que muchos de ellos se fueron en vez de
preguntar.
Siguiente entrega en este libro, cuando se
traduzca: Juan 7, donde Jesús enseña en la fiesta de los Tabernáculos
y la multitud se divide sobre si es el Cristo — la misma división, en
miniatura, que el final de este capítulo ya mostró por completo.